„Sapiens” – Yuval Noah Harari

Ocena: 10/10

Książka która już jest klasykiem. Historia człowieka i struktur przez niego stworzonych: wolny rynek, pieniądz, rolnictwo, państwo, liberalizm, komunizm, religia. Do wielokrotnego przeczytania.

Moje notatki

  1. Rewolucja agrarna przyniosła sporo niekorzyści dla pojedynczych ludzi
    • biologicznie – sukces. Więcej ludzi mogło żyć i przekazywać geny – sukces DNA
    • indywidualnie – regres. Ludzie zaczęli gorzej się odżywiać, wzrosła śmiertelność niemowląt, choroby zakaźne rozprzestrzeniły się od zwierząt hodowlanych na ludzi.
      • więcej pracy (godzin na dzień), praca w niekorzystnej pozycji – obciążenie kręgosłupa i stawów
    • to nie ludzie udomowili pszenice – to pszenica udomowiła nas – nieświadomie staliśmy się niewolnikiem zboża. Z niekorzyścią dla nas jako pojedynczych ludzi
  2. Inflacja stylu życia – dzisiejsze luksusy są jutrzejszą koniecznością
    • postęp niekoniecznie daje nam więcej wolności – kiedyś listy pisaliśmy rzadko i były przemyślane i nikt nie oczekiwał natychmiastowej odpowiedzi na nie. Dziś w świecie instant messagingu, jesteśmy bardziej obładowani wiadomością, niższej jakości i więcej czasu i nerwów spędzamy na odpisywanie na nie.
    • „każde kolejne pokolenie żyło tak samo jak poprzednie, tylko radziło sobie odrobinę lepiej. Paradoksalnie, te kolejne ulepszenia, które miały czynić życie lżejszym, wpędzały rolnika w coraz większy kierat.”
    • „dlaczego ludzie tak fatalnie pomylili się w swoich rachubach? Z tego samego powodu, dla którego ludzie mylili się na przestrzeni dziejów.Podobnie było z Faustem i jego paktem z diabłem. Ludzie nie byli w stanie w pełni przewidzieć konsekwencji swoich decyzji.”
    • „jednym z nielicznych żelaznych praw historii jest sto, że luksus przeważnie staje się nową koniecznością i rodzi nowe obowiązki.Kiedy ludzie przyzwyczajają się do jakiejś wygody, postrzegają ją jako rzecz oczywistą. Następnie zaczynają na niej polegać. Wreszcie dochodzą do sytuacji, w której nie potrafią bez niej żyć.”
    • „Opowieść o pułapce luksusu niesie ważką naukę. Poszukiwanie przez ludzkość lżejszego życia uwolniło potężne siły, które przemieniły świat w stopniu, jakiego nikt sobie nie wyobrażał, ani nie życzył. Nikt nie ukartował rewolucji agrarnej ani nie chciał uzależnić człowieka od uprawy roślin zbożowych. Kolejne niewinne decyzje, nade wszystko podyktowane chęcią napełnienia paru żołądków bądź zapewnienia jako takiego bezpieczeństwa, złożyły się na sytuację, w której pradawani zbieracze-łowcy zmuszeni byli całymi dniami nosić wodę.”
  3. Sukces ewolucyjny a … sukces jednostki
    • to że krowa odniosła sukces ewolucyjny, nie znaczy że żyje jej się dobrze – wręcz przeciwnie. Żyje fatalnie
      • sukces ewolucyjny to tylko… liczba kopii DNA. Nie mówi nic o życiu jednostki
    • również ludzie sukces ewolucyjny, dzięki rewolucji agrarnej okupili.. o wiele gorszym, nienaturalnym środowiskiem w którym muszą się poruszać jednostki
  4. Rewolucja agrarna a myślenie o przyszłości
    • wcześniej ludzie żyli z dnia na dzień – żywili się otoczeniem, nie mieli potrzeby dalekosiężnego planowania (sięgającego kolejnych lat). Nie tworzyli wielkich systemów podtrzymujących to planowanie
    • „za sprawą rewolucji agrarnej przyszłość stała się daleko ważniejsza niż kiedykolwiek przedtem. Rolnicy muszą stale myśleć o przyszłości i przyszłości podporządkowywać podejmowane działania. Gospodarka rolna opiera się na sezonowym cyklu produkcyjnym, w którym po długich miesiącach zabiegów kultywacyjnych następują krótkie szczytowe okresy żniw.”
    • „troska o przyszłość nie była zakorzeniona tylko w sezonowych cyklach produkcji, ale także we wpisanej w uprawę roli elementarnej niepewności”
    • stres z uprawy ziemi stworzył wielkie systemy polityczne..
      • „stres związany z uprawą ziemi miał dalekosiężne skutki. Był fundamentem wielkich systemów politycznych i społecznych. Niestety, sumienni i zapobiegliwi rolnicy niemal nigdy nie osiągali w przyszłości bezpieczeństwa ekonomicznego, które tak usilnie pragnęli sobie w teraźniejszości zapewnić ciężką pracą. => wszędzie bowiem tworzyły się systemy władzy i elity, które żyły z wyprodukowanych przez rolnika nadwyżek żywności, pozostawiając mu absolutne minimum niezbędne do przetrwania. „
    • „historia to opowieść o tym, co garstka ludzi robiła w czasie, gdy cała reszta ludzkości orała pola i nosiła wodę” 
    • „zawłaszczane nadwyżki żywnościowe były motorem historii i cywilizacji. Napędzały politykę, wojny, sztukę i filozofię. Wznosiły pałace, twierdze, pomniki i świątynie. Aż do epoki ponowoczesnej przeszło 90 procent ludzi było rolnikami, którzy każdego ranka wstawali, by w znoju pracować na roli. Wytwarzane przez nich nadwyżki karmiły wąską mniejszość – królów, funkcjonariuszy aparatu władzy, żołnierzy, duchownych, artystów i myślicieli – która zapełniała podręczniki historii”
  5. Wystarczająca ilość zasobów (jedzenia) nie oznacza pokoju.
    • szerzące się niesnaski mogą powodować wojny rewolucje:
      • Jugosławia 1991 nie była biedna
      • rewolucja francuska prowadzona była przez prawników nie chłopów
    • przyczyna: homo sapiens NIE MA instynktu współpracy z wielką liczbą nieznajomych. Kilka tysiącleci rewolucji agrarnej to za mało na wyewoluowanie instynktów współpracy na wielką skalę.
  6. Mity – powstały po to, gdy wioski stały się za duże i trzeba by było łączyć jakoś wielu niespokrewnionych ludzi
    • religia łączy nie dziesiątki, ale tysiące czy nawet miliony – po to ona jest
  7. Porządek naturalny a wyobrażony
    • gdy ludzie przestaną wierzyć w grawitację to i tak jabłka będą spadać z drzew
    • gdy ludzie przestaną wierzyć w prawo, policję, pieniądz – to tracą one swoje działanie!
    • porządek wyobrażony zakorzeniony jest w świecie materialnym
      • więc religie budują kościoły, wymagają chodzenia na msze co niedzielę
      • prawa człowieka wymagają szanowania innych ludzi
    • porządek wyobrażony kształtuje nasze pragnienia
      • chcąc czy nie od małego jesteśmy indoktrynowani kulturą. Romantyzmem, konsumpcjonizmem, wiarą w nasz indywidualizm. Kiedyś byśmy gardzili indywidualizmem (Francja XVI wiek) a uznawalibyśmy jedynie hierarchię i grupę
      • wyjeżdżamy na wakacje zagranicę bo tak nam mówi kultura dookoła
    • porządek wyobrażony jest intersubiektwny
      • do jego istnienia potrzebna jest zgoda wielu subiektywnych przeczuć
      • obiektywne jest promieniowanie, fizyka, grawitacja…
    • aby utrzymywać wielkie sieci ludzkich zależności (państwa, miasta) potrzebne były: porządki wyobrażone oraz pismo.
  8. Zmiana myślenia ludzi wraz z rozwojem pisma i liczb
    • naturalny sposób myślenia człowieka – całościowe, myślenie oparte na skojarzeniach
    • żeby rządzić wielkim państwem potrzebne są katalogi, szufladki i myślenie urzędnicze
    • największy wpływ pisma na historię człowieka: swobodne skojarzenia i myślenie całościowe ustąpiły miejsca kategoryzowaniu i biurokracji
    • hunter-gatherers nie mieli potrzeby posługiwania się liczbami – żyli w skali która nie wymagała liczenia
    • liczenie nie jest naturalne dla naszego myślenia
  9. Język liczba zdominował świat
    • uniwersalny międzynarodowy język
    • to co nie jesteśmy w stanie przełożyć na liczby ulega zapomnieniu
    • nawet takie pojęcia jak „ubóstwo”, „życzliwość”, „poparcie” musimy przekładać na język liczb aby były te pojęcia obecne wśród nas
  10. Biologia a kultura – co jest naturalnym zachowaniem?
    • to co uważamy za moralne i niemoralne – determinowane jest przez porządek w którym żyjemy, czyli np. przez teologię chrześcijańską
    • niewolnictwo czarnych w USA to efekt historycznego przypadku – z USA bliżej do Afryki, i Afrykańczycy mieli częściową odporność na febrę panującą w Wirginii, na którą biali padali jak muchy
    • stereotypy z czasem się wzmacniają zamiast słabnąć, stąd powstawało wiele rasistowskich teorii o wyższości białych nad czarnymi
    • biologiczne przeznaczenie nie determinuje wszystkich rzeczywistych przeznaczeń: usta nie służą tylko do jedzenia, ale też do mowy, czy odpinania zawleczki od granatu – czy to jest nie naturalne? albo do trzymania widelca w ustach – czy to też jest nienaturalne?
  11. Płeć biologiczna a kulturowa
    • Harari mówi o zagadce patriarchatu w każdej ludzkiej kulturze – wszędzie mężczyźni dominują, jaka jest tego biologiczna przyczyna?
    • może wbrew założeniom nie chodzi o agresję, a o umiejętność wieloosobowej koordynacji, synchronizacji połączonej z agresją – i na skalę społeczeństwa?
    • może Harari za bardzo chce znaleźć jeden powód, a może jest ich parę połączonych ze sobą?
  12. Dysonans poznawczy:
    • uważany za porażkę jednostki, tak naprawdę motor napędowy myślenia
    • „tak jak dwa zagrane po sobie dysharmonijne dźwięki posuwają do przodu utwór muzyczny, tak też rozdźwięk w naszych myślach, ideach i wartościach zmusza nas do przemyśleń, przewartościowań i krytycznego spojrzenia. Spójność i zgodność to domena mało lotnych umysłów”
  13. Sapiens – jedyny gatunek próbujący wprowadzić uniwersalne porządki
    • porządek monetarny – „my” i „oni” walczymy, ale uznajemy wszyscy coś takiego jak pieniądz
    • imperialny – zasięg mojego państwa jest nieograniczony potencjalnie
    • religijny – każdy człowiek jest potencjalnym wyznawcą mojej religii, mogę do każdego dotrzeć
  14. Pieniądz
    • wymiana barterowa między wieloma graczami o różnych zasobach i interesach staje się w pewnym momencie niemożliwa – z pomocą przychodzi uniwersalnie akceptowany środek zwany pieniądzem
    • „pieniądz to najbardziej uniwersalny i najbardziej skuteczny system wzajemnego zaufania, jaki kiedykolwiek wynaleziono.”
    • pieniądz ma wartość nie ponieważ ma jakąś strukturę chemiczną, tylko dlatego że my wierzymy że wy wierzycie że my wierzymy że ma wartość. Wszyscy muszą wierzyć że pieniądz ma wartość – inaczej pieniądz staje się bezużyteczny
    • pismo powstało jako efekt potrzeb rozrastającej się administracji (pierwsi piśmienni byli księgowymi nie poetami)tak pieniądz powstał jako efekt potrzeby wynikłych z rosnącej skali działalności ekonomicznej
    • pierwszy pieniądz – jęczmień w Mezopotamii. Obiektywnie mający wartość biologiczną, jednak ciężki w przenoszeniu
    • lepszy pieniądz to taki który łatwiej się przenosi – w połowie trzeciego tysiąclecia w Mezopotamii pojawia się szekel srebrny
    • pieniądz był warunkiem koniecznym do powstania imperium – w jaki inny sposób ściągać podatki z różnych części Imperium Rzymskiego
    • jak doszło do zbieżności różnych walut – w Indiach jęczmień, w EU złoto?Ponieważ ekonomia mówi, że ceny towarów i usług w zasięgu przewozu ulegają wyrównaniu. Więc z czasem EU zaczęło respektować jęczmień, bo Indie go uznawały i vice versa.
    • pieniądz – nazywany źródłem wszelkiego zła, a tymczasem to najbardziej tolerancyjny wynalazek jaki zbudowała ludzkość – nie patrzy na rasę, orientację, pochodzenie.
  15. Ciemne strony pieniądza
    • z jednej strony tolerancyjny i uniwersalny 
    • z drugiej strony powoduje to, że podkopuje on inne niewymienialne na pieniądz wartości jak honor, lojalność, moralność
    • buduje zaufanie między ludźmi, ale to zaufanie lokowane jest w pieniądzu i systemach które go podtrzymują
    • taniec na linie – z jednej strony znoszenie barier żeby ułatwić handel, z drugiej strony nowe zapory które mają chronić rodzinę, tradycję, społeczeństwo przed zniszczeniem przez siły rynku
  16. Imperium
    • najpopularniejszy sposób sprawowania władzy w ostatnich 2 tysiącach lat – większość ludzi żyła w imperiach
    • imperium jest imperium, gdy ma tak co najmniej z 20, 30 różnych ludów pod sobą, i ma nieskończony apetyt na kolejne
    • imperium wciąga kulturę podbitych ludów do siebie, ale nie ułatwia ludziom z podbitych ludów asymilację
      • casus pierwszego pokolenia imigrantów i ich ciągłego 'niedopasowania’
    • Gandhi był Hindusem który chciał być bardzo brytyjski, aż zderzył się ze ścianą zakazu jazdy wagonem pierwszej klasy
    • ale prędzej czy później podbite ludy przejmują kulturę najeźdźcy… i zatracają swoje oryginalne języki, obyczaje, wierzenia (większość, część zostaje jako muzealna pamiątka)
    • „schematyczne dzielenie przeszłości na bohaterów i superbohaterów wiedzie w ślepy zaułek”
  17. Religia
    • początkowo religie były lokalne, animistyczne
    • ludzie traktowali inne organizmy żywe jako równe sobie, jako kolejne elementy ciągu życia
      • to że tygrys poluje na ludzi, nie oznacza że ludzie są gorsi
    • wraz z rozwojem rolnictwa ludzie zaczęli stawiać siebie na piedestale
      • bydło, owce były pod pełnym władaniem człowieka i utraciły swoje boskie znaczenie poprzednio
    • nieprzewidywalność rolnictwa pociągnęła ludzi do religii
    • politeizm był tolerancyjny – istniało w nim wiele bogów, jednak nie domagali się oni ekspansji, uniwersalizmu
    • rewolucja związana z pojawieniem się chrześcijaństwa – misjonarstwo, ekspansywność
    • elementy politeizmu i animizmu przeniknęły do monoteistycznych religii – pod płaszczykiem świętych, duchów świętych
    • dualizm – wiara w odwieczną walkę między dobrem i złem
    • dualizm również przeniknął do chrześcijaństwa, w formie wiary w szatana i w piekło
  18. Historia, przewidywania, jej kierunek
    • w retrospektywie wszystko łatwo tłumaczyć, ale historia jest niedeterministyczna.Czemu Konstanty w IV w. wybrał chrześcijaństwo a nie manicheizm, zaratusztrianizm?Można gdybać jakie powody mu przyświecały (ekonomia, matka, …), ale nigdy się nie dowiemy, możemy spekulować
    • historia to chaos drugiego poziomu: chaos 1 poziomu – pogoda, wiele zmiennych, ale teoretycznie da się przewidzieć chaos 2 poziomu – giełda, samoświadoma. Jeśli stworzylibyśmy narzędzie do przewidzenia, to przewidywanie przestałoby działać! Niczym nieoznaczoność Schroedingera. I taka też jest historia: nie do przewidzenia
    • post-factum łatwo mówić o przewidywalności arabskiej wiosny, ale rewolucje z definicji nie dają się przewidzieć
    • historia i ewolucja – niekoniecznie wszystko idzie w „lepszym” kierunku. Zresztą – co oznacza dobre, lepsze? Czy świat byłby gorszy bez islamu? Bez kleszczy, pasożytów?To są ślepe procesy. Niekoniecznie żyje nam się lepiej, niż żyło się jako hunter-gatherers przed rewolucją agrarną.
  19. Imperium + nauka
    • dotarcie Europejczyków do Australii i  Nowej Zelandii oznaczało wielki dramat lokalnych mieszkańców i wymarcie większości z nich
      • nawracanie na silę lokalsów, uczenie ich szycia i innych 'przydatnych’ umiejętności nie powiodło się
      • wielu aborygenów, Tasmańczyków było zrezygnowanych nowym panowaniem, nie chciało się rozmnażać i taki był ich smutny koniec
      • podobnie z Indianinami w Ameryce Północnej
    • odkrycie Ameryki w 1492 – Kolumb był przekonany że nie dotarł do nowego kontynentu, tylko do wysepki przy Azji
    • dopiero Amerigo Vespucci odkrył, że to chyba nie Azja
    • odkrycie Ameryki spowodowało rewolucję w myśleniu Europejczyków
      • świat jest pełen białych plam niewiedzy – tak zaczęli myśleć
      • przestali polegać na świętych pismach, a bardziej na obserwacji i eksperymentach – i to był początek nowej ery
    • Inkowie – Ameryka Południowa – podbici przez 168 Hiszpanów dowodzonych przez Pizarro.
      • Pizarro użył taktyki która wcześniej zadziałała Cortezowi – dojść do władcy w niby pokojowych zamiarach, uwięzić go, podburzyć ludy więzione przez aktualne imperium i dostać po jakimś czasie posiłki
    • Aztekowie – wielomilionowe imperium w środku Ameryki
      • podbite przez kilkuset Hiszpanów, dowodzonych przez awanturnika Corteza
      • wybranie się z pokojowymi zamiarami do Montezumy, następnie zabicie jego ochroniarzy i uwięzienie samego władcy
        • podburzenie ludów więzionych przez Azteków do powstania
        • te ludy nie przypuszczały że ich oswobodziciele (Hiszpanie) wprowadzą większą tyranię i nieszczęście niż poprzednicy
        • „uważaj na to, kto się wyswobadza”
    • nauka działała zawsze ramię w ramię z imperializmem
      • naukowcy działali z naukowych pobudek, ale dostawali czas, fundusze i wsparcie od ambitnych tyranów, królów, prezydentów
    • dotarcie Brytyjczyków do Indii i władanie wielomilionowym krajem przez 20-30tys. ludzi
      • Brytyjczycy nauczyli się lokalnych języków, poznali i skatalogowali lokalną przyrodę, kulturę
      • nauka służyła do utrzymania większego kraju w ryzach
      • efekty panowania Brytyjczyków to m.in. śmierć milionów ludzi w Bengali z głodu
  20. Kapitał + nauka
    • różnica między kapitalistą a bogaczem:- kapitalista przeznacza zarobione pieniądze na dalszy rozwój produkcji: fabryki, maszyny, ludzi, badania naukowe- bogacz konsumuje (trwoni) nadwyżkę: zakopuje w ziemi, buduje piramidę, wystawne bale
    • kredyt – podstawa napędzania gospodarki. Bez kredytu nie istniałby kapitał na rozwój. Bez kapitału nie ma rozwoju – nie można zainwestować w budowę piekarni, bo nie zbuduje się jej, ponieważ nie ma z czego zapłacić budowlańcom, ponieważ nie zaczną oni budować i czekać parę lat na pieniądze
    • rozwój gospodarczy jest oparty na kredycie który jest oparty na założeniu że ludzie będą więcej konsumować i będzie więcej środków w przyszłości
    • rewolucja ekonomiczna wszech czasów Adama Smitha – w bogactwie narodów napisał, że bogacenie się jest moralne, że bogacenie się to nie jest gra o sumie zerowej i że prawdziwy kapitalista inwestuje w dalszą produkcję
      • wcześniej ludzie uważali że liczba środków produkcji jest mniej więcej niezmienna
      • przekonanie że „lepiej już było” powodowało że udzielanie kredytów na duże kwoty było niechętne
    • Holendrzy osiągnęli sukces w XVI w. dzięki niezawisłemu sądownictwu
      • „kapitał nie lubi państw dyktatorskich, które nie bronią praw obywateli oraz ich mienia, i preferuje państwa stojące na straży rządów prawa i własności prywatnej.”
  21. Kapitalizm
    • ludzie wierzą w kapitalizm – wierzą że jest jedyną słuszną drogą, tak jak wierzy się w religie
    • alternatywa jedyna wypróbowana – komunizm – okazała się katastrofą
    • handel niewolnikami nie istniał pod koniec średniowiecza w Europie. Pojawił się na plantacjach Ameryki Północnej, jako efekt kapitalizmu – praca na plantacjach trzciny cukrowej była długa i wyniszczająca.Wszystko po to, żeby zaspokoić apetyt na cukier Europejczyków
    • kapitalizm jest obecnie główną religią na świecie – lubiąc go lub nie, większość gra według jego reguł
  22. Rodzina vs państwo
    • kiedyś podstawową komórka społeczeństwem – bankiem, radiem, policją, internetem – była rodzina
    • w rodzinie żyliśmy, zarabialiśmy, wychowywaliśmy się, starzeliśmy
    • rewolucja przemysłowa przeniosła akcent na państwo
      • wszystko co zapewniała nam rodzina, miało zapewniać od tej pory państwo